In hoeverre bepaald een kernwaarde een moreel oordeel?
Wanneer we Managing business ethics, Blind Spots en het artikel van Moore naast elkaar keggen, ontstaat een nuchter maar confronterend beeld van moreel handelen in organisaties. Niet omdat mensen slechte intenties hebben, maar omdat ethisch handelen veel minder vanzelfsprekend is dan men graag gelooft.
Alle drie de auteurs laten zien dat mensen zichzelf zien als moreel betrouwbaar. Zij gaan ervan uit dat hun waarden richtinggevend zijn wanneer het erop aankomt. Juist die aanname is niet altijd betrouwbaar.. Ethiek is geen vaste eigenschap van het individu, maar staat voortdurend onder druk zodra doelen, verantwoordelijkheden en groepsdynamiek samenkomen.
Moreel gedrag wordt gevormd binnen de context waarin besluiten worden genomen. Waarden krijgen pas betekenis wanneer zij worden ondersteund door voorbeeldgedrag, verwachtingen en systemen. Zonder die ondersteuning vervaagt ethiek tot een abstract ideaal. Dit proces blijft vaak onpgemerkt. Op het moment van handelen vernauwt de aandacht zich tot prestaties en efficiëntie, waardoor de morele dimensie buiten beeld raakt. Moreel falen begint zelden met bewuste overtreding, maar met het niet herkennen van de morele aard van een beslissing. Door verantwoordelijkheid te verplaatsen, taal te verzachten en keuzes te legitimeren als noodzakelijk, blijven kernwaarden bestaan zonder dat zij nog leidend zijn voor het handelen. Het morele zelfbeeld blijft intact, terwijl gedrag verschuift. Dit is een vorm van gedrag welke we allemaal kennen of herkennen. Die ene automobilist die je voorbij komt jagen waarvan je denkt, wat een aso. Terwijl jij te hard rijdt omdat je onderweg bent naar het ziekenhuis voor een levensreddende operatie van je kind.
We oordelen de ander altijd op gedrag, maar onszelf op intentie. – C. Slot
Gezamenlijk laat de lteratuur zien dat ethiek geen bezit is, maar een voortdurende opgave. Waarden zijn aanwezig, maar soms latent/onzichtbaar en kwetsbaar. Zij vragen om bewustzijn, om verantwoordelijkheid en om de bereidheid weerstand te bieden aan contextuele druk. Waar die inzet ontbreekt, verliest ethiek haar richtinggevende kracht en blijft zij achter als een overtuiging zonder praktijk.
De geraadpleegde literatuur geeft in samenhang een duidelijk antwoord op deelvraag 1: wat is ethiek?
Ethiek wordt hierin niet neergezet als een vaststaand geheel van regels of overtuigingen dat automatisch richting geeft aan handelen. Zij verschijnt meestal als een proces dat zich afspeelt op het moment dat keuzes worden gemaakt, vaak onder druk en binnen complexe organisatorische omstandigheden.
Voor deelvraag 3: in hoeverre bepaalt een kernwaarde een moreel oordeel? laten de drie publicaties zien dat kernwaarden het vertrekpunt vormen van morele afwegingen, maar niet automatisch doorslaggevend zijn. Kernwaarden geven richting aan hoe mensen zichzelf zien en hoe zij denken te zullen handelen, maar verliezen hun sturende kracht wanneer prestatiedruk, sociale verwachtingen of organisatorische structuren domineren. Moreel oordeel ontstaat niet vanzelf uit wat iemand belangrijk vindt, maar uit de mate waarin men bereid is die waarden daadwerkelijk toe te passen op het moment van beslissen.